Sau mấy chục năm tồn tại, hàng loạt chợ dân sinh gắn liền với tên tuổi Hà Nội như chợ Cửa Nam, chợ Hàng Da, chợ 19/12, chợ Mơ... lần lượt được thay bằng các TTTM. Một diện mạo mới với sự hiện đại, sạch sẽ hình thành trên nền chợ cũ chật chội và xuống cấp được đánh giá là phù hợp với xu thế phát triển.

Hẩm hiu chợ dân sinh

Được gắn biển là TTTM nhưng về bản chất, TTTM Ô Chợ Dừa (OCD) là mô hình chợ - TTTM đang khá phổ biến tại Hà Nội với hai phần rõ ràng. Phần chợ dành cho bà con tiểu thương cũ được bố trí ở tầng hầm. Từ tầng 2 của tòa nhà về đúng bản chất là TTTM bao gồm các kiot bán hàng, gọn gàng, ngăn nắp... Tuy không lớn về diện tích nhưng TTTM OCD được xây dựng trên nền chợ Ô Chợ Dừa cũ lại có vị trí rất đẹp: tọa lạc ngay tại ngã 5 Ô Chợ Dừa, trung tâm quận Đống Đa, Hà Nội. Vậy mà đã mấy năm được đưa vào sử dụng, TTTM OCD khó có được không khí buôn bán tấp nập, nhộn nhịp của những “ngày xưa ấy”. Thay vào đó là không khí ảm đạm, nhiều kiot đóng cửa hoặc treo biển cho thuê lại. Phần chợ dân sinh cũ được bố trí ở tầng hầm vừa vắng vừa khó tìm. Một số hộ kinh doanh rau, thịt, bún... nhanh trí, “nhoi” lên vỉa hè, ngồi ngay trước TTTM kinh doanh, hình thành chợ cóc nho nhỏ.

Cũng trong thời gian này, chợ Cửa Nam – một trong số ít những chợ cổ của Hà Nội nằm trên hai mặt phố Lê Duẩn và phố Cửa Nam được xây dựng theo mô hình như TTTM OCD. Năm 2009, chợ Cửa Nam hoàn thành và đưa vào sử dụng. Dù được xây mới, hiện đại văn minh nhưng cả tòa nhà đồ sộ đó không thay tên mới mà vẫn cho giữ nguyên tên chợ cũ. Mặc dù chưa có thống kê cụ thể nhưng gần như không còn thấy sự hiện diện của những tiểu thương đã từng gắn bó mấy chục năm ở chợ cũ, một số người chuyển đến những chợ khác ở gần đó. Những người dân các tuyến phố xung quanh cũng mất dần thói quen đến chợ Cửa Nam.

Từ kinh nghiệm từ hai chợ trên, chợ Hàng Da sau hai năm xây lại, đưa vào sử dụng có tên mới: TTTM Hàng Da thì có vẻ như hoàn thiện hơn. Bằng chứng là diện tích dành cho chợ dân sinh khá ưu ái, được dành hai tầng: tầng hầm là khu thực phẩm, đồ gia dụng; tầng 1 dành cho khu quần áo, rượu. Từ tầng 2 – 4 của tòa nhà về đúng bản chất là trung tâm thương mại, là nơi hội tụ của các thương hiệu thời trang cao cấp... Tuy nhiên, hội tụ được từng ấy ưu điểm cũng không có nghĩa là TTTM Hàng Da đã vừa có được sự buôn bán sầm uất tấp nập như trước đây vừa hiện đại, văn minh. Cho đến nay, hơn 7 tháng đưa vào hoạt động, hạ tầng hoàn thiện nhưng vẫn còn nhiều quầy trưng biển cho thuê hoặc đóng cửa, hoặc bỏ không...

Giữ chợ dân sinh : khó hay dễ ?

Nhìn nhận về thực tế diễn ra tại Hà Nội, theo các chuyên gia Tổ chức Health Bridge (Canada) phần lớn các chợ mới được thiết kế với mục đích để trở thành TTTM hơn là những nơi cung ứng thực phẩm tươi sống với giá cả phải chăng đến từ các vùng ngoại thành lân cận. Quan điểm như vậy khiến cho chợ dân sinh không được bảo vệ và đánh giá đúng vai trò trong khi chợ dân sinh tại Hà Nội không dừng lại là nơi mua bán, trao đổi hàng hoá mà còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị tinh thần - xã hội, gắn liền với thói quen mua sắm nhiều năm nay của người dân. Một số chợ dân sinh tại Hà Nội là một phần của bản sắc văn hóa và lịch sử của thành phố.

Trong khi đó, ông Vũ Vinh Phú - Chủ tịch Hội siêu thị Hà Nội cho rằng, bản thân mô hình chợ - TTTM hiện nay không có lỗi bởi đây là mô hình phát triển tất yếu trong tương lai. Cái có vấn đề ở đây chính là do cách điều hành, vận hành, bố trí chưa khoa học và chưa tính đến thói quen mua sắm tiện đủ đường của người dân. Một khác biệt lớn nhất so với trước đây là chợ mới đều thực hiện theo hướng xã hội hoá, do các DN đầu tư. Mỗi TTTM đều được đầu tư lớn, đến cả trăm tỉ đồng, yêu cầu đặt ra là phải đẩy nhanh thu hồi vốn nhưng không thể áp dụng quy trình thu hồi tại khu trung tâm như khu chợ dân sinh. Tiểu thương buôn bán nhỏ cần được ưu tiên và ưu đãi kéo dài thời gian thu hồi vốn, có thể sẽ phải xác định là đến 20 năm. “Vốn thu hồi lâu nhưng lại đòi hỏi phải có sự tính toán, cân nhắc lớn khi đầu tư mà không thể xem nhẹ thói quen mua sắm của dân mình. Tôi cho đây là vấn đề cũng rất quan trọng.  Anh cần thu hút các nhà bán lẻ vào chợ để phủ kín diện tích nhưng không phải cứ ai đăng ký cũng duyệt hết. Đưa cả chợ và siêu thị vào cùng một nhà, hai anh bán hàng như nhau nhưng mỗi một tầng là đã nảy sinh sự cạnh tranh không lành mạnh rồi” - ông Phú cho biết.

Hà Nội sẽ tiếp tục có những chợ - TTTM ra đời trong những năm tiếp theo. Việc phá hủy chợ dân sinh là một sai lầm mà nhiều nước trên thế giới đang phải tốn nhiều tiền của, thời gian và công sức để khôi phục - các chuyên gia Health Bridge khuyến nghị. TS Phạm Sĩ Liêm - Phó chủ tịch Hiệp hội Xây dựng VN cho rằng, chúng ta có thể áp dụng một mô hình cải tạo chợ rất thành công của Trung Quốc, đó là cải tạo một chợ dân sinh tại thành phố Nam Ninh, chợ được xây dựng lại cao 9 tầng, nhưng ở tầng 1 không xây tường bao, chỉ là các cột thông thoáng để tạo điều kiện cho các hoạt động mua – bán của chợ truyền thống được thuận tiện. Từ các tầng trên, mặt bằng mới dành cho siêu thị.