Gần đây, khá nhiều nhà văn Việt Nam bỗng dưng chuyển sang nghề vẽ. Người ác khẩu thì bảo “chắc viết lách chẳng ra gì nữa nên vẽ để làm sang”. Còn nhà văn Nguyễn Khắc Phục, một trong số những nhà văn vẽ tranh thì hóm hỉnh kể: Danh hoạ Picasso từng làm thơ. Khi bạn bè hỏi về thơ, Picasso hóm hỉnh: “Biết đâu sau này người ta lại nhắc rằng nhà thơ Picasso thỉnh thoảng có vẽ tranh”. Và cũng rất có thể nhắc rằng: “Họa sĩ Nguyễn Khắc Phục thỉnh thoảng có viết truyện, viết kịch…”. Và còn một lý do nữa, khiến nhiều nhà văn vẽ tranh, vì vẽ tranh kiếm tiền dễ hơn...

Vẽ cho có bạn

Câu chuyện vẽ tranh của các nhà văn cũng là câu chuyện vui và lạ của giới nhà văn và công chúng năm 2008. Ban đầu (năm 2005) Trần Nhương rủ rê tập hợp một loạt các văn nghệ sĩ tên tuổi của làng văn chương: Đoàn Lê, Nguyễn Quang Thiều, Đỗ Minh Tuấn, Hoàng Minh Tường vẽ tranh để triển lãm. Với mục đích...vui là chính. Các họa sĩ rẽ ngang như Nguyễn Quang Thiều chỉ khơi gợi cảm hứng và cũng hoàn thành được vài chục bức tranh trong vài tháng. “Khi vẽ, nhà văn vẫn nhìn theo con mắt văn chương mà “bê” vào hội họa: đầy những ý tưởng, đầy những suy nghĩ và trăn trở. Với dân hội họa chuyên nghiệp, khi vẽ cảm xúc về màu sắc, hình khối chiếm lĩnh. Còn nhà văn khi vẽ thì hồn nhiên và tự do mà dân chuyên nghiệp không dám làm như thế, nhưng hấp dẫn và thích thú”, hoạ sĩ Lê Thiết Cương nhận xét.

Tự do và đôi khi không cần để ý đến qui chuẩn nào của hội hoạ, nhà văn khi vẽ lao vào như thiêu thân để mong tìm kiếm mình và cảm xúc mới được khám phá. Đến triển lãm chung lần 2 cùng Nguyễn Khắc Phục, Trần Nhương đã đắm đuối với hội họa như là tay phải. Người ta gọi anh là nhà văn, họa sĩ Trần Nhương thay vì cái tên họa sĩ chỉ để trích dẫn thêm về Trần Nhương. Nguyễn Quang Thiều sau lần triển lãm chung với 4 nhà văn đã tham gia cuộc triển lãm lần 2 vừa qua cùng Lê Thiết Cương. Và Quang Thiều phát tín hiệu “đang ấp ủ nhiều dự định”. Có thể cuối năm sau, anh sẽ làm một triển lãm tranh song song với ra mắt trường ca mới nhất mang tên “Lò mổ”.

Nhà văn Nguyễn Khắc Phục bị Trần Nhương rủ rê đã ra mắt triển lãm “hú họa”, mới chỉ trình làng những bức tranh còn đơn giản, ngây ngô như con trẻ. Sau triển lãm đã thật khác, từ kỹ thuật đến chủ đề. Có vẻ như đam mê tranh không kém văn chương. Bỏ ăn cả ngày để vẽ. 8 giờ sáng đã thấy nhà văn online và chào bằng câu: tôi đã thức cả đêm qua để hoàn thành bức này, cháu xem không?

Thêm một kỷ lục về khám phá mình ở hội họa là nhà văn Võ Thị Hảo. Chị hay đến các triển lãm, tìm hiểu về hội họa nhưng chả bao giờ nghĩ đến cầm cọ. Cho đến một ngày chị bạn thân-nhà báo nhà thơ Đỗ Thu Thủy suốt ngày bỏ làm để vẽ đã rủ rê chị vẽ để… làm triển lãm. Có bạn có bè cũng đỡ ngại. Đúng là theo kiểu điếc không sợ súng. Chưa có bức nào nào đã dự định ngày triển lãm.

(Các họa sĩ chuyên nghiệp thì dè dặt, tranh dễ đến nghìn bức song nhiều năm cũng chưa dám mở triển lãm).

Ừ thì thử xem sao. Không ngờ khi vẽ Hảo còn đam mê hơn Thuỷ. Vứt bỏ lại đống công việc ở Công ty Truyền thông Võ Thị, tiểu thuyết đang viết dở dang để… vẽ. Xay thịt bò, cho vào lò vi sóng ăn cho thật nhanh để… vẽ. Sau hơn ba tháng chị cũng có được vài chục bức để trình làng triển lãm “Đường chân trời”. Đà được tiếp tục, chị đang lên kế hoạch để vẽ và triển lãm tiếp.

Nhà văn vẽ là muốn chuyển nghề?

Văn chương ế ẩm. Sách viết hàng năm may ra mới thu được 5 đến 10 triệu đồng gọi là nhuận bút, có khi còn bỏ tiền túi ra in chỉ để...tặng bạn bè. Sách có người đọc đã là may lắm rồi, bởi thế không ít nhà văn mở trang web để bạn đọc được đọc miễn phí. Vẽ tranh kiếm tiền dễ hơn? Một bức tranh của nhà văn còn có thể bán được vài triệu đến vài chục triệu. Thậm chí bức “Thân cò” của nhà văn Hữu Ước còn lập được kỷ lục về giá tranh của Việt Nam: 4 tỷ đồng. Bức tranh đắt nhất của Việt Nam trước đó là của họa sĩ Nguyễn Gia Trí cũng mới chỉ đạt 200.000 USD. Tất nhiên bức tranh của Hữu Ước mua với mục đích từ thiện, có chữ ký của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng... song sự kiện này cũng là sự cộng hưởng cho chuỗi sự kiện ấn tượng về các nhà văn vẽ năm 2008. Nhà thơ Trần Nhương, người đầu tiên khởi xướng triển lãm tranh cá nhân của nhà văn ở miền Bắc đã không giấu giếm con số doanh thu bán tranh: Sau 2 triển lãm cá nhân (năm 1998 và 2003), đã thu được số tiền gần nửa tỉ đồng từ bán tranh. Số tiền mà nhiều nhà văn nổi tiếng Việt Nam chỉ dám ... mơ.

Tất nhiên, mọi sự so sánh đều khập khiễng. Vì để kiếm tiền chắc chả ai dám lao vào con đường văn chương. Mà văn chương là chuyện đeo đuổi cả đời của các nhà văn. Hình như càng theo nó càng “ám” vào mình, muốn dứt cũng không dễ.  Chuyện rẽ ngang của các nhà văn nghệ sang vẽ đôi khi chỉ làm phong phú thêm cảm xúc với nghiệp chính của mình. “Sau khi vẽ xong bức tranh, nhìn vào bức tranh và mô tả lại đoạn đó trong tiểu thuyết của mình thấy sâu hơn, đa dạng hơn và đặc biệt là nhiều cảm xúc hơn”- Nhà văn Nguyễn Khắc Phục tâm sự.

Bởi thế nên với tranh, Nguyễn Khắc Phục rất xông xênh: ai mua thì bán, giá nào ông cũng gật, ai thích xin cũng cho… Những người bạn yêu quý ông và tranh của ông thì tiếc đứt ruột (suốt ngày cằn nhằn vì tiếc) “phải giữ lại để mọi người còn được xem, không cho phung phí thế”. Ông lại cười thật hiền: “Có gì đâu. Có người yêu thích là tốt rồi”. Cái cách “phun” nham thạch của ông cho hội họa cũng làm nhiều người rung động và “tiếp tay”. Toan, màu được khuân đến nhà ông ùn ùn. Nhiều nhất phải là Đào Lê Bình-Tổng biên tập báo An ninh thủ đô, khuân cả những bức toan to đùng, choán kín cả mảng tường lớn của nhà. Và còn hứa: sẽ khuân đến tiếp.

Không biết có phải Đào Lê Bình nhìn thấy tài năng mới phát tiết của Nguyễn Khắc Phục, sẵn sàng bỏ tiền túi để nuôi dưỡng “tài năng trẻ” cho hội họa?  Hay vì yêu bạn, chiều theo ý thích nhất thời của bạn? Và biết đâu, vì sự tiếp tay này mà Nguyễn Khắc Phục mải mê với họa, bỏ quên văn chương- bút lực và sức lực 40 năm của ông dồn vào hội hoạ. Ông cũng không biết thế là “lệch” hay “chuẩn”.

Còn người đàn bà đắm đuối với văn chương như Võ Thị Hảo thì cho rằng đó là lối rẽ đương nhiên: “Tôi nghĩ đây là số phận, bởi chưa bao giờ tôi định vẽ. Năm ngoái đang ngồi viết, tự dưng muốn vẽ và đã vẽ, sau đó thì bỏ đấy vì bận quá. Tôi nhận thấy, hóa ra vẽ tranh thật hay, được thỏa sức bôi màu, tha hồ tạo nét một cách linh hoạt với những cảm xúc ào đến trực tiếp, không phải bó buộc và quá cẩn thận như cấu trúc, tổ chức một tiểu thuyết. Khi vẽ, tôi “chiều” bán cầu đại não phải hơn, đó là thế giới của tiềm thức, linh cảm. Mặt khác, nhiều khi vẽ chính là để đưa ra thành hình ảnh những ý tưởng của truyện ngắn và tiểu thuyết”.

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều viết lưu bút trong một cuộc triển lãm tranh

Như lời nhận xét không ngập ngừng của Họa sĩ Lê Thiết Cương về tranh Võ Thị Hảo thì có một cơ hội cho chị: Lần đầu tiếp xúc với tranh của chị Hảo, tôi thấy thích. Bảng màu của Võ Thị Hảo khó đẹp, khó vẽ, khó xem nhưng cũng khó quên vì nó là màu của trầm trầm, đùng đục, âm u, xám lạnh, khô, màu của gạch ngói cũ, của lá úa, của nói thầm... Nó nhiều ẩn ức, bố cục màu sắc rất mạnh bạo, giống như văn của chị vậy. Tôi đánh giá rất cao tranh của Hảo và để chứng minh tôi sẽ bỏ tiền ra mua vào bộ sưu tập tranh Việt của mình.

Nhà văn Võ thị Hảo

Một trong những bức họa đầu tay của nhà văn Võ Thị Hảo

Nhà văn vẽ rất khác họa sĩ chuyên nghiệp, đương nhiên. Nhà văn nữ thì còn lạ hơn, rất chú tâm vào những ẩn ức của riêng mình. Đỗ Thu Thủy là một ví dụ điển hình. “Màu sắc đẹp, tranh gợi cảm và rất nữ tính”. Tranh chỉ về đàn bà và những điều sâu kín bên trong. Một cách giải tỏa của Đỗ Thu Thủy: “Với tôi, nó thực sự làm tôi bớt trầm cảm, không bị ảo giác hoặc giam mình trong phòng kín cả tuần nữa. Tôi thấy mình lao động nghiêm túc, chẳng phải xấu hổ khi ngồi rỗi để khóc lóc, than phiền. Ai đó chê bai, dè bỉu cũng mặc kệ họ...”